Erzurum Tarihi · İnsan ve Şehir

Sorularla Erzurum Tarihi

Her sorunun cevabı eserin ilgili bölümünde, sayfasıyla birlikte duruyor.

Sunuş

  1. Ahmet Hamdi Tanpınar Beş Şehir'de Erzurum'u nasıl anlatır?s. 9
  2. Yazar şehre yukarıdan bakan ilk taslağını neden kaldırdı?s. 9
  3. Bir şehir yıkılırken önce ne kaybolur?s. 9
  4. Kitabı anlatan ses kimin sesi; anlattığı yılda orada mıydı?s. 10

Giriş

  1. Erzurum'un varlık sebebi nedir?s. 12
  2. Erzurumlunun kendi takviminde yıl kaça bölünür?s. 13

I. Yol

  1. “Erzurum bir diktedir” sözü neyi anlatır?s. 15
  2. Erzurum ovasında göz neden yanılır?s. 15
  3. Erzurum neden ovanın ortasına değil kenarına kurulmuş?s. 16

II. Kapı

  1. Erzurum'un mahalleleri niçin komşu şehirlerin adını taşır?s. 17
  2. Erzurum sokakları neden kıvrımlı?s. 18

III. Çarşı

  1. Erzurum çarşısının düzenini kim kurmuş?s. 20
  2. Erzurum'un en büyük hanını kim yaptırmış?s. 21
  3. “Pabucu dama atılmak” deyimi nereden geliyor?s. 22

IV. Türbenin Önünden Geçmek

  1. Habip Baba Türbesi neden başka bir adla anılıyor?s. 24
  2. Mezar taşlarından bir şehrin tarihi nasıl okunur?s. 25

V. Harman

  1. Bir somun ekmek tarladan sofraya gelene kadar kaç kez el değiştirir?s. 26
  2. Erzurum köyünde bir evlilik nasıl tamamlanırdı?s. 27

VI. Hazırlık

  1. Erzurum'da kışlık et nasıl saklanırdı?s. 29
  2. Bir evin kışa ne kadar hazır olduğu nasıl anlaşılırdı?s. 29
  3. Yemen türküsündeki “düğün mü sandın” dizeleri neyi anlatır?s. 31

VII. İçkale

  1. Tepsi Minare aslında ne için yapılmıştı?s. 33
  2. Kalenin burcundaki Ebû İshak Kâzerûnî Türbesi'nde kim yatıyor?s. 34

VIII. Taçkapı

  1. Çifte Minareli Medrese'nin iki minaresi birbirinin aynı mıdır?s. 36
  2. Çifte Minareli'nin taçkapısındaki kabartmalarda ne var?s. 36
  3. Üç Kümbetler'de kimlerin yattığı biliniyor mu?s. 37

IX. Tabya

  1. Erzurum'un savunması neden surlardan tepelere taşındı?s. 39
  2. Aziziye baskını hangi gece oldu ve tarihin kendisi neden anlamlı?s. 40
  3. Yürüyüşün yapıldığı yıl Nene Hatun hayatta mıydı?s. 41

X. Haber

  1. Mustafa Kemal'in ölüm haberi şehre nasıl ulaştı ve Erzurum ne yaptı?s. 43

XI. İlk Kar

  1. Erzurum ağzında “kar” nasıl söylenir?s. 44
  2. Erzurum damlarında kışın hangi alet bulunur?s. 44

XII. Kapıdan İçeri

  1. Erzurum evine neden doğrudan girilmez?s. 48
  2. Hayvan neden evin içindedir?s. 49

XIII. Tandırevi

  1. Tandırevi Anadolu evinin “sofa”sından nasıl ayrılır?s. 51
  2. Tandırevindeki “kurun” nedir ve neden şaşırtıcıdır?s. 52

XIV. Kırlangıç

  1. “Kırlangıç” örtü nasıl yapılır?s. 54
  2. Tandırevine ışık nereden gelir?s. 54
  3. Ulu Cami'nin ortasında bir ev tavanının bulunması ne anlatıyor?s. 55

XV. Sabahtan Sabaha

  1. Bir Erzurum evinde gün nasıl başlar?s. 57
  2. Tandırın közü neden küle gömülür?s. 59

XVI. Sandık Odası

  1. Bindallı neden kırk yıl giyilmeden bekler?s. 60
  2. Boşalmış bir sandık odasında kaybolan asıl şey nedir?s. 61

XVII. Tezgâh

  1. “Ehram” nedir ve adı nereden gelir?s. 62
  2. Bir ehramın “akşam güneşi” adını taşıması neyi gösterir?s. 64

XVIII. Sıra Gecesi

  1. Sıra gecesi nedir?s. 65
  2. Erzurum ağzının kısa ve tok söyleyişi nerede biçimlendi?s. 66

XIX. Zöhör

  1. Erzurum'da sahura ne denir?s. 67
  2. Cağ kebabı adını nereden alır?s. 68
  3. Sarıkamış Harekâtı nasıl başladı?s. 69

XX. Çocukların Kışı

  1. “Aşşık” oyununda “eneke” nedir?s. 71
  2. Çocukların sayışma kelimeleri neden anlamsız görünür?s. 71

XXI. Ahbaplık

  1. “Ahbaplık” nedir?s. 73
  2. Bir köy evinde yirmi atlıyı ağırlamak zor değil miydi?s. 74

XXII. Ağıt

  1. Ağıt nedir ve kimin işidir?s. 75
  2. Gayb erenleri inancı aslında ne öğretir?s. 76

XXIII. Yakacak Bitince

  1. Şubatta bir Erzurum avlusunda ne görünür?s. 77
  2. Hekimin olmadığı ya da parasının yetmediği yerde şifa nereye arandı?s. 77

XXIV. On İki Mart

  1. Bir şehitlik kimin ihtiyacıdır?s. 80
  2. Erzurum'daki şehitlikte hangi iki paşa yan yana yatıyor?s. 81
  3. 12 Mart, Alvar imamı için niçin aynı anda iki şeyin günüdür?s. 82

XXV. Kar Suyu

  1. Kar suyu şehirde neyi haber verir?s. 84
  2. Kurumuş bir çeşme neyin işaretidir?s. 85

XXVI. Ayvan

  1. 6 Mayıs'ta Erzurum evinde ne değişir?s. 87
  2. Soğuğa göre kurulmuş bir ev en büyük odasını neden misafire ayırır?s. 88

XXVII. Dam

  1. Erzurum damları neden her yıl elden geçirilir?s. 90
  2. Yazın dam ne işe yarar?s. 90

XXVIII. Çeşme Başı

  1. Çeşme başındaki bekleme niçin kimseyi rahatsız etmez?s. 92
  2. Kışın altı ay sürdüğü bir şehirde hamam ne demektir?s. 93

XXIX. Bar

  1. Bar oyununun adı nereden geliyor?s. 94
  2. “Dadaş” kelimesinin ilk anlamı nedir?s. 95

XXX. Güreş

  1. Karakucak nasıl bir güreştir?s. 99
  2. Pasinler'in “yedi hafta Cuma güreşleri” neyi gösterir?s. 100

XXXI. Yayla

  1. Yaylaya neden yazın çıkılır?s. 102
  2. Yayla bir dinlenme midir?s. 102

XXXII. Kervan

  1. Erzurum–Trabzon yolunda malı ne taşırdı?s. 104
  2. Erzurum'un hanları neden bu kadar büyüktü?s. 105

XXXIII. Köprü

  1. Çobandede Köprüsü'nün ölçüleri nedir?s. 107
  2. Köprüdeki “taşçı işaretleri” ne işe yarardı?s. 108
  3. Evliya Çelebi Çobandede Köprüsü için ne yazmış?s. 108

XXXIV. Oltu'nun Postası

  1. Oltu taşı gerçekten taş mıdır?s. 110
  2. Oltu taşından yapılan şeyler neden hep küçüktür?s. 111

XXXV. Ziyaret

  1. Yunus Emre'nin mezarı neden bir düzineden çok yerde?s. 113
  2. Pir Ali Baba'nın Erzurum'a bıraktığı miras nedir?s. 113
  3. Erzurum'da en anıtsal mezarların ve en büyük okulun kadın adı taşıması ne gösterir?s. 114

XXXVI. Hasankale

  1. Nef'î kimdir?s. 116
  2. Kahvedeki adamın ayıyla güreştiği anlatısı neden yalan sayılmıyor?s. 117
  3. Hasankale'deki kahve adını nereden alıyor?s. 118

XXXVII. Karşılama

  1. 10 Temmuz 1919'da Ilıca'da ne oldu?s. 122
  2. Harap bir şehir misafirini karşılamak için niçin on beş kilometre dışarı çıktı?s. 123

XXXVIII. Kongre

  1. Erzurum Kongresi'ne kimler katıldı?s. 124
  2. Kongre neden Erzurum'da toplandı?s. 125
  3. Delegeler dağıldıktan sonra şehir ne yaptı?s. 126

XXXIX. Raylar

  1. Demiryolu bu yılda nereye kadar gelmişti?s. 128
  2. Tren neyin ölçüsünü değiştirdi?s. 129
  3. Aynı yıl şehirde raydan başka ne değişti?s. 129

XL. Taşın Hafızası

  1. Bir şehri hatırlamanın kaç yolu var?s. 131
  2. Bir kapı kemeri neyi unutmaz?s. 131

XLI. Eylül

  1. Erzurum'da eylül nedir?s. 133
  2. Kitap sonunda şehrin kendisine ne öğrettiğini söylüyor?s. 135